ગલાથિયાની છેલ્લી સાંજની એકાંતમાં ઉજવણી - નિકોબાર પ્રથમ વાર - ૧૧

પોતાની જાત સાથે રહેતાં શીખવે છે પ્રકૃતિ. તમે એકલા હો છો, પરંતુ શરીરથી. અંદરથી તો તરોતાજા, છલોછલ, સભર

 

nicobar

 


નેચર-ઍડ્વેન્ચર - મનીષ શાહ


મૅન વર્સસ વાઇલ્ડનો એ એપિસોડ અમારા માટે આશીર્વાદસમો નીવડ્યો હતો. કળણમાંની એ વીસથી પચીસ મિનિટ કાયમ માટે સ્મૃતિપટ પર અંકાયેલી રહેશે. હજી પણ જ્યારે એ વાત કરીએ છીએ ત્યારે હસતાં-હસતાં બેવડ વળી જઈએ છીએ. શું કુદરત, શું તારી કમાલ! ભલભલા ઢાંઢાઓને, ચમરબંધીઓને ભાંખોડિયાં ભરતાં કરી નાખ્યા. સારું કર્યું એટલામાં જ છોડી દીધા નહીંતર આળોટવાની પણ તૈયારી હતી અમારી. તારી પાસે કોઈનું કંઈ ન ચાલે. એક જ પરચો અને ભલભલા ભોંયભેગા, જમીનસરસા. શીદને ગુમાન કરે મનવા? કળણમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી પણ ઘણેબધે ઠેકાણે નરમ જ જમીન હતી, પરંતુ અમે મૅન્ગ્રોવ્ઝને કિનારે-કિનારે જ ચાલતા જઈ રહ્યા હતા. મૅન્ગ્રોવ્ઝની જમીન પકડી રાખવાની તાકાત જબરદસ્ત હોય છે એટલે જ્યાં એવું લાગે ત્યાં થોડી ડાળીઓને પકડીને તમે આરામથી વિવિધ અંગભંગિમાઓ અજમાવીને નીકળી જઈ શકો. આવું ઘણી વખત બધાએ અજમાવ્યું અને આખરે બહાર નીકળી આવ્યા ત્યારે હાશકારો થયો. ભરતી શરૂ થઈ ગઈ હતી એટલે ઝડપથી નાવમાં સામાન ભર્યો અને વહેળો પસાર કરી દરિયાકિનારે. આજે તો દરિયાના પાણીમાં પગ નહીં, આખુંય શરીર પખાળવાનું હતું. કપડાંમાંનો કાદવ સાફ કર્યો. મારાં જૂતાંએ જવાબ આપી દીધો હતો. સોલ ઢીલું પડી ગયું હશે અને કાદવમાં જોર કરવાથી એનું કામ તમામ થઈ ગયું હતું. કપડાં સૂકવવા માટે લીધેલી પાતળી નાયલૉનની દોરી કામમાં આવી. હજી ઘણા દિવસો કાઢવાના હતા. લગભગ અડધો કલાક બેઠા રહ્યા. હજી બેસી રહ્યા હોત, પરંતુ ખૂબ જ નીચે ઊડી રહેલાં વાઇટ બેલીડ સી-ઈગલને જોઈને અંદરનો ફોટોગ્રાફર જાગી ઊઠ્યો અને લાગી ગયો કામ પર. અતિશય સુંદર એવાં આ પક્ષીઓને નિહાળવાનો લહાવો કંઈ ઓર જ છે. હવાના પ્રવાહ પર સવાર થઈને અજબ સહેલાઈથી ઊડતાં રહેતાં આ પંખીઓ પાંખો ફેલાવે ત્યારે છથી સાત ફુટ જેટલી પહોળાઈ એટલે કે વિન્ગ-સ્પૅન ધરાવે છે, જાણે કોઈ ગ્લાઇડર જોઈ લો. શરીરના નીચલા હિસ્સામાં રહેલો સફેદ રંગનો પટ્ટો એની શોભામાં અભિવૃદ્ધિ કરે છે. આટલી નીચી ઊંચાઈએ શું ગોતી રહ્યાં હશે? કોઈ કમનસીબ બાળકાચબો અથવા કોઈ સાપ... પરંતુ અમારા નસીબમાં આ ભોજનસાંકળની કોઈ પણ કડી જોવાનું હતું નહીં એટલે ફોટો પાડીને સંતોષ લીધો. કૅમ્પ પર પહોંચ્યા ત્યારે મેગાપોડ જોવા ગયેલા મેમ્બર્સ આવી ગયા હતા અને આરામ ફરમાવી રહ્યા હતા. માળો જીવંત હોવાને કારણે તેમને પણ મેગાપોડ જોવા મળ્યું હતું. ખૂબ જ આનંદિત હતા અને એમાં પણ અમારી કળણવાણી સાંભળીને તો અતિશય ઉત્તેજિત થઈ ગયા. ચહેરા જોઈને તો ખબર જ નહોતી પડી રહી કે અમે નીકળી આવ્યા હતા એનો આનંદ હતો કે તેઓ સાથે નહોતા એનો વસવસો! તેમનો અનુભવ પણ સરસ રહ્યો હતો અને મેગાપોડે તેમને પણ ખાસ્સો એવો સમય ફાળવ્યો હતો. એક વાગી રહ્યો હતો અને કકડીને ભૂખ પણ લાગી હતી. શું છે જમવામાં આજે? બ્રેડ અને મૅગી અને ગળ્યામાં કેળાં. વાહ રે વાહ. ઝીણો-ઝીણો વરસાદ શરૂ થઈ ગયો હતો. વર્ષાવનોની આ જ ખાસિયત હોય છે. મન થાય ત્યારે મન મૂકીને વાદળો વરસી પડે. દિવસમાં બે-ત્રણ વાર... જૂતાં, મોજાં અને કપડાં ભીનાં ને ભીનાં. વરસાદ તો આવે ને જાય, પરંતુ વાતાવરણ હંમેશાં ભેજવાળું અને તડકો પડે ત્યારે અસહ્ય બફારો. થોડો આરામ કરી ત્રણેક વાગ્યે બધા સાથે ફરી જંગલમાં ઘૂસી જઈશું એમ નક્કી કર્યું; પરંતુ મારે કોઈ પણ પ્રકારે એક અમૂલ્ય તક ઝડપી લેવી હતી એટલે મેં ગૌરવને પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે તમે બધા જાઓ, હું એકાદ પ્રયત્ન સામેની ટેકરી ચડવાનો કરીશ અને જો ન જામ્યું તો પરત આવીને બધાની રાહ જોઈશ. ટીમલીડર હોવાને કારણે તેની પરવાનગી આવશ્યક હતી. નૈતિક ધોરણે કોઈ પણ સ્થળે ટીમલીડરની દરેક સૂચનાનું પાલન દરેક સભ્ય માટેનો વણલખ્યો નિયમ છે. ભરતીનાં પાણી ઓસરી રહ્યાં હતાં, પરંતુ ટેકરી ખાસ્સી એવી અંદર હતી અને ઓટ એટલીબધી અંદર સુધી જતી નહોતી. ઘૂંટણ સુધી તો પાણી રહેવાનું જ. એ પસાર કરી પછી ટેકરી ચડવી અને પછી ફરી ઊતરીને પરત. થોડું મુશ્કેલ તો હતું જ. વળી બીજા કોઈ સભ્યને આવી રીતે ટેકરીઓ ચડવાનો અનુભવ નહોતો. આ બધાં કારણોસર ગૌરવે સ્પક્ટ નનૈયો ભણ્યો. મેં વધુ દલીલ ન કરી, પરંતુ સાચું કહું? જેટલી પણ વખત એ ટેકરીને જોઈ છે કે એના ફોટો પાડ્યા છે મનમાં એક વસવસો રહી ગયો છે. આમ પણ દરિયા સાથે મારે એક વિશેષ સગપણ રહ્યું છે કાયમ. ગલાથિયાનું જંગલ લગભગ જોવાઈ ગયું હતું અને આજની રાત્રિ છેલ્લી રાત્રિ. કાલે સવારે તો જંગલખાતાની બોટમાં પરત કૅમ્પબેલ બે અને સેન્ટ્રલ નિકોબારના ટાપુઓની મુલાકાત લેવાની હતી. એટલે મેં આ સાંજ, ગલાથિયાની છેલ્લી સાંજ દરિયા સાથે ઊજવવાનું નક્કી કર્યું, એકલા...

ગૌરવ સમજ્યો અને કોઈ પણ પ્રકારનું જોખમ ન લેવાની સલાહ આપી તેઓ નીકળી ગયા જંગલમાં અને હું ચાલી નીકળ્યો દરિયા તરફ. વહેળો વટાવ્યો અને પહોંચ્યો દરિયે. આવ દોસ્ત, આજે તો તારી લગોલગ બેસવું છે. નજરમાં નજર મિલાવીને તારી આંખોમાં નિષ્પલક, બેધડક જોવું છે... તારા જેવી અલ્લડતા આત્મસાત કરવી છે... થોડું ચાલ્યો ત્યાં તો સુનામીએ ઉખાડેલું, ઉછાળેલું, આડું પડેલું  એક નિજીર્વ વૃક્ષ નજરે ચડ્યું એટલે આસન જમાવ્યું બરાબર દરિયાની સામે. ઓટ હોવાથી દરિયો દૂર હતો, પરંતુ પવન ફૂંકાઈ રહ્યો હતો... અંતરનો, અંદરનો આનંદ બેવડાઈ-ત્રેવડાઈ રહ્યો હતો. જંગલવાળાઓને ભૂલી જઈએ અત્યારે અને ચાલો, એક ફોટોગ્રાફિક યાત્રાએ. કલ્પના કરો કે એક કૅમેરા અવકાશમાં ગોઠવાયો છે અને અત્યારે નજરે પડે છે આપણી પૃથ્વી. થોડું ઝૂમ કરીએ એટલે દેખાય છે આપણને હિન્દ મહાસાગર. હજી થોડું વધારે ઝૂમ કરીએ એટલે દેખાય છે આંદામાનનો દરિયો એટલે આંદામાન સી. થોડું વધારે ઝૂમ કરો એટલે દેખાશે નિકોબાર દ્વીપસમૂહ... થોડું વધારે ઝૂમ એટલે દેખાશે ગલાથિયા અને હજી વધારે ઝૂમ એટલે દેખાઈશ હું... માનવ. દરિયાકિનારે બેઠેલું કુદરતનું એક બેજોડ સર્જન... મૂળભૂત ફોટોમાં તો કદાચ કોઈ બિન્દુ પણ ન કહી શકાય, પરંતુ અસ્તિત્વ છે આપણું. મારું. માનવનું! અત્યારે આ ક્ષણે આ ટપકું, આ બિન્દુ અસ્તિત્વનો ઓચ્છવ ઊજવી રહ્યું હતું. મા પ્રકૃતિના શરણે, ચરણે. આખાય સમગ્ર ટાપુ પર હું એકલો. જાણે કે મારો ટાપુ, મારી ટેકરી, મારો દરિયો, મારી ભરતી, મારી ઓટ? કહી શકાય? બેશક કહી શકાય. માનવમનનાં ઊંડાણ દરિયાના પેટાળથી ઓછાં આંકી શકાય? મનની અગાધ શક્તિ સાગરથી ઊતરતી થોડી છે? આમ જુઓ તો સાગર અને માનવમન બન્ને વચ્ચે ઘણાં જ સામ્ય છે. બન્ને નિતાંત, બન્ને અગાધ, બન્ને ગૂઢ, બન્નેમાં રત્નોનો ભંડાર, બન્ને  સામર્થ્યવાન, બન્ને બળૂકા, બન્નેની પોતપોતાની ભરતી અને પોતપોતાની ઓટ... ઊંડે ડૂબકી લગાવો તો મોતી મળે જ મળે. જરૂર છે ફક્ત પ્રામાણિકતાની. આમ પણ અહીં આ ક્ષણની મજા જ કંઈ ઓર છે. મા પ્રકૃતિ સામે કોઈ પણ આવરણ, પડળ, બંધન રાખવાની જરૂર જ નથીને. કોઈ જોવાવાળું જ નહીં, વિfલેષણ કરવાવાળું છે જ નહીં. ફગાવી દો બધા અંચળા અને ઊઘડો અનરાધાર. કોઈ નવજાત શિશુની જેમ. મારી પણ કંઈક આવી જ હાલત હતી. ફૂંકાતો પવન ઘણુંબધું ઉડાડી જતો હતો કે ફૂંકી રહ્યો હતો?? નિષ્પલક તાકી રહ્યો હતો હું દરિયા સામે. ક્ષિતિજ પર અનેક ચહેરાઓ ઊપસી રહ્યા હતા, વિલીન થઈ રહ્યા હતા, અનેક પડળો ઊખડી રહ્યાં હતાં, અનેક ઊંડાણ ઉલેચાઈ રહ્યાં હતાં, સપાટી જાણે પળે-પળે બદલાઈ રહી હતી, મનના આવેગો ક્યારેક ઊછળી રહ્યા હતા, ક્યારેક શમી રહ્યા હતા. હું હતો કે વિરાટ સામે ઘૂંટણિયે પડેલો કોઈ અર્જુન? કુદરત થપથપાવી રહી હતી, થાબડી રહી હતી કે થપકીઓ દઈ રહી હતી? આંસુ રોકાય? સુકાયેલા હોઠ પર જ્યારે જીભ ફેરવી અને ખારો સ્વાદ આવ્યો ત્યારે નક્કી ન કરી શક્યો કે હવાની ખારાશ હતી કે  આંસુઓની? પરંતુ એક વસ્તુ ચોક્કસ હતી. એક અનોખી શાતા અનુભવાઈ રહી હતી. કેટલુંબધું ધરબાયેલું, બંધિયાર. આજે મોકળુ થઈ ગયું હતું. માનો ખોળો કોને કહેવાય એ સમજાઈ રહ્યું હતું અને આ ‘અર્ણવરુદન’ પછી તો કેટલીય વસ્તુઓ સ્પક્ટ થઈ ગઈ હતી. અંત:દર્શન કે આત્મદર્શન? કુદરતની આ જ લાક્ષણિકતા છે. સૌપથમ ભોગ લેશે એ તમારા હુંપણાનો. અભિમાનનો. અને હળવેથી ખુલ્લા કરી દેશે. ખોલી નાખશે મનની તમામ બારીઓ, દરવાજાઓને. ફરી વળશે ચોમેર. ઘમરોળી નાખશે, વલોવી નાખશે અને ધરશે  તમારી સામે જ તમને. તદ્દન નવા સ્વરૂપે. ઓળખી લેશો તો તરી જશો નહીં તો. આ પ્રક્રિયા થોડા-થોડા સમયાંતરે કરતા રહેવી. ક્યારેક તો બેડો પાર થશેને. પોતાની જાત સાથે રહેતાં શીખવે છે પ્રકૃતિ. તમે એકલા હો છો, પરંતુ શરીરથી. અંદરથી તો તરોતાજા, છલોછલ, સભર. એકદમ જ ચોખ્ખાચણક, હલકાફુલ્કા. કહે છે કે આ બ્રહ્માંડમાં ઉચ્ચારાયેલો એક પણ અક્ષર શમતો નથી. કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે ફરતો રહે છે. કેટકેટલુંય કર્યું આ સાંજે. મંત્રોચ્ચાર, મનોચ્ચાર, બુલંદ અવાજે લલકારાયેલું એકાદ હિન્દી ગીત પણ ખરું, મીઠા  ઝઘડા પણ કર્યા. મા સાથે એકદમ જ નર્બિંધ, નર્ભિેળ, નર્મિળ લાગણીઓની  આપલે. વાચકમિત્રો, ક્યારેક આ પ્રયોગ કરી જોવો. ટીસ ઊઠશે, તિરાડો ઊઘડશે, ચીરા પડશે, જખમો તાજા થશે, અનેક લાગણીઓ ભીની થઈ જશે. અશ્રુઓનું વહેવું, વેદનાઓનું ઝમવું, વિચારોથી વીંધાવું. આ બધાં આ પ્રક્રિયાનાં સામાન્ય લક્ષણો છે, પરંતુ આ પ્રયોગ કરવાલાયક છે ખરો. પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવાની તક જતી ન કરતા. પછી મળજો મને... સાથે મળીને વહેંચીશું આ આનંદ, આ અનુભૂતિ. ચાલો આગળ વધીએ. પોતાની જાત સાથેના આ ત્રણેક કલાક અદકેરા છે મારા માટે. કાયમ રહેશે. વખતોવખતના આવા પ્રયોગ મા પ્રકૃતિની મહામૂલી મીરાત છે મારા માટે. છએક વાગ્યે સભ્યો આવી પહોંચ્યા. સૂર્યાસ્ત થઈ ચૂક્યો હતો, પરંતુ સંધ્યા થોડી ખીલી હતી. મારા માટે તો સૂર્યોદય જાણે. બધા બેઠા શાંતિથી. કાલે સવારે નીકળવાનું હતું જો હવામાન બરાબર હોય તો. લગભગ વાંધો આવે એવું લાગતું નહોતું. અત્યાર સુધી બધું બરાબર જઈ રહ્યું હતું. ટેકરીનો ઓછાયો વધારે ને વધારે ગાઢો થઈ રહ્યો હતો. અંધારું ઘેરાઈ રહ્યું હતું. રાત ઊઘડી રહી હતી અને સાતેક વાગ્યે બધા ઊઠ્યા. ફળદ્રુપ ચાર દિવસ. લગભગ અઢારેક પ્રજાતિઓ જોવા મળી. એક કે કદાચ બે નવી પ્રજાતિ. અભ્યાસ ચાલુ છે, શોધખોળ ચાલુ છે. વહેળા પાસે પહોંચ્યા અને ગૌરવે આમ જ કુતૂહલવશ ટૉર્ચ ચાલુ કરી. ગરિમાએ પાણીમાં પગ મૂકી દીધો હતો. પ્રકાશનો શેરડો પાણી પર ફરી વળ્યો અને થોડેક જ દૂર ચાર આંખો ચમકી ઊઠી. ગૌરવનો સહજ પ્રતિભાવ, સૉલ્ટી. અને બધા જ અટકી ગયા. ગરિમા ઝડપથી પાછી ફરી. ભરતી હોય કે ઓટ, વહેળામાં કાયમ ઘૂંટણસમાણું પાણી તો રહેતું જ હતું. એટલે આમ તો મગરની તાકાત ઓછી જ હોય, પરંતુ કોઈ પણ પ્રકારનું જોખમ શું કામ લેવું? બેસો થોડી વાર વધારે અને રાહ જુઓ. એકાદ લાકડાનો ટુકડો નાખ્યો પાણીમાં. આંખો ઓઝલ થઈ, પરંતુ રાહ જોવાનું નક્કી કર્યું. સૅન્ડ ફ્લીઝનું આક્રમણ શરૂ થઈ ચૂક્યું હતું. અમે બધા થોડું ચાલ્યા. હલનચલન કરવું જરૂરી હતું અને પછી ફરી એક વખત ટૉર્ચ ચાલુ કરી પાણીની સપાટી જોઈ લીધી. આંખો ગેરહાજર હતી. માનવસાંકળ બનાવી અને વહેળામાં ઊતર્યા. બધાએ એકસાથે ડાબો પગ જોશભેર પછાડવો પછી એકસાથે જમણો એટલે પાણીમાં  એકદમ જ જોરદાર વલય સરજાય અને મગર આટલા મોટા આવી રહેલા અવાજ સાથે બાથ ભીડવાની હિંમત ન કરે. હેડલૅમ્પ્સ પણ ચાલુ જ હતા એટલે કોઈ પણ હિલચાલ કળી શકાય. વહેળો પસાર થઈ ગયો હેમખેમ... સાંગોપાંગ કૅમ્પ પર પહોંચ્યા. વહેળાને હિસાબે ફરી પાછું બધું જ ભીનું થઈ ગયું હતું. આમ ને આમ જ ઊભા-ઊભા જમી લીધું. મને તો  હજી સાંજની કળ વળી નહોતી. જમણા પગમાં કંઈક ચટકો થયો એટલે પૅન્ટ ઊંચું કર્યું અને હળવેથી મોજું નીચે ઉતાર્યું. વાહ રે વાહ. બધાં વળગણ છૂટ્યાં ત્યાં તો આ જળો વળગી. એ પણ વળી ત્રણ-ત્રણ. પી લો મા, પી લો. ધરાઈને પી લો. ગૌરવને પણ બે, શશાંકને, ગુરુને, અલકાને તો વળી સાથળ સુધી પહોંચી ગઈ હતી. જળોનો અનુભવ બધાને હતો એટલે બધાએ ચૂંટી કાઢી. મેં થોડી વાર આ જીવને નિહાળવાનું નક્કી કર્યું. આમ પણ મારી ઘૂંટીની આજુબાજુ હતી અને જળો લોહી ચૂસતી હોય ત્યારે બળતરા ન થાય એટલે એમને જોઈ રહ્યો. લોહી ભરાવાને કારણે થોડી જાડી થઈ ગઈ હતી અને થઈ રહી પણ હતી. પ્રક્રિયા ચાલુ હતી. આ પણ એક ગજબ જીવ છે. આપણા શરીરની ગરમી પકડી પાડે છે અને પછી વળગી પડે છે. લવચીકતા એટલી કે મોજામાંથી પણ નીકળી જાય. આના માટે ખાસ પ્રકારના લીચગાર્ડ આવે છે જેને એ ભેદી શકતી નથી, પણ અહીં કપડાંના વાંધા હોય ત્યાં લીચગાર્ડની સાહ્યબી ક્યાંથી પોસાય? તેઓ કોઈ ઝાટકાથી નીકળશે નહીં એટલે હાથપગને ઝટકા આપીને તકલીફ વધારવી નહીં. કાં તો તમાકુ ભભરાવો અથવા લાઇટર કે દીવાસળીની આંચ લગાડો. પરંતુ સૌથી આસાન ઉપાય છે એને પકડીને ખેંચી કાઢવાનો. રબરની જેમ ખેંચાશે, પરંતુ આપણા જોર સામે ટકી નહીં શકે. ખેંચી કાઢો. આપણી હથેળી અને પંજા અભેદ્ય હોય છે એ જાણજો એટલે હથેળીમાં એને આંગળીઓથી રમાડીને ગોળ કરી નાખો અને ફેંકી દો એટલે છુટકારો. ઘણા મીઠું ભભરાવવાનું અથવા મીઠામાં નાખવાનું કહે છે, પરંતુ એ તો થઈ એમને મારવાની રીતો. શું કામ? કોઈ જ જરૂર નથી કોઈ જીવ હણવાની. મીઠામાં એ ઓગળી જાય છે, પરંતુ એ પહેલાંની તેમની અસહ્ય પીડા કેમ કરી જોઈ શકાય? એટલે થોડી સૂગ છોડી ખેંચી કાઢવી અને આંગળીઓથી ગોળ ફેરવી પછી આજુબાજુની ઝાડીઓમાં ફેંકી દેવી. આટલી સંવેદના તો રાખવી. કરુણા અને દયા વચ્ચેનો ફરક એટલે સંવેદના. માનવ હોવાની લાક્ષણિકતા અને સાર્થકતા એટલે સંવેદના, ખરુંને? કુદરતં શરણં ગચ્છામિ.

           ગલાથિયાથી વિદાય અને સેન્ટ્રલ નિકોબારમાં આગમન આવતા અઠવાડિયે...

Add comment


Security code
Refresh

Joomla SEF URLs by Artio