ઇલેક્ટ્રૉનિક વહેમ મશીન

ઉત્તર પ્રદેશમાં બહુ ભૂંડી હાર થયા પછી પરાજિત થયેલા નેતાઓએ ઇલેક્ટ્રૉનિક વોટિંગ મશીન પર દોષનો ટોપલો ઢોળ્યો છે. ભારતીય ચૂંટણીઓને ધરમૂળથી બદલી નાખનારા આ મશીનને બદલે પરંપરાગત બૅલટ પેપર અને મતપેટીઓવાળી સિસ્ટમ ફરીથી શરૂ કરાવવાની પણ માગણી થઈ છે. ખરેખર આ મશીન હૅક થઈ શકે એવાં છે ખરાં? કઈ રીતે આ મશીનોએ વિfવની સૌથી મોટી ગણાતી લોકશાહીને તથા અન્ય દેશોને નવી તાકાત બક્ષી અને પર્યાવરણને પણ રક્ષણ આપ્યું?


જયેશ અધ્યારુ

નાચ ન જાને આંગન ટેઢા

પાંચ રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓનાં પરિણામો જાહેર થયાં અને એમાં સૌથી વધુ ચોંકાવનારી સ્થિતિ દેશના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા રાજ્ય ઉત્તર પ્રદેશમાં સર્જા‍ઈ. સત્તાધારી સમાજવાદી પાર્ટી અને કૉન્ગ્રેસના ગઠબંધનની કારમી હાર થઈ. અગાઉ શાસન કરી ચૂકેલાં માયાવતીના બહુજન સમાજ પાર્ટી પક્ષને કુલ ૪૦૩માંથી માત્ર ૧૯ જ સીટો મળી. ક્લિયર વિજેતા હતી ભારતીય જનતા પાર્ટી, જે ૩૧૨ સીટો સાથે સ્પષ્ટ બહુમત મેળવી ગઈ. આ પ્રચંડ વિજય અને પોતાની ભૂંડી હાર હરીફોને ગળે ન ઊતરે એ સ્વાભાવિક છે. પરિણામના દિવસે જ બહુજન સમાજ પાર્ટીનાં નેતા માયાવતીએ દોષનો ટોપલો EVM એટલે કે ઇલેક્ટ્રૉનિક વોટિંગ મશીન પર ઢોળ્યો. તેમણે ખુલ્લેઆમ આરોપ લગાવ્યો કે EVM સાથે મોટા પાયે છેડછાડ કરવામાં આવી છે, એને હૅક કરાયાં છે. મતદારો કોઈ પણ પક્ષને વોટ આપવા માટે બટન દબાવે, એમ છતાં વોટ માત્ર ભારતીય જનતા પાર્ટીને જ મળે એવી સ્થિતિ સર્જી‍ દેવામાં આવી હતી. તેમણે તો જાતિ આધારિત વોટિંગ પૅટર્નનો પણ હવાલો આપીને પોતાની વાત સાબિત કરવાની કોશિશ કરી. હમણાં બુધવારે તેમણે આ મુદ્દે સુપ્રીમ ર્કોટમાં જવાની પણ ધમકી ઉચ્ચારી. તેમણે તો ત્યાં સુધીની વાત કરી કે આ લોકશાહીની સરાસર હત્યા છે અને એના વિરોધમાં તેઓ દર મહિને કાળો દિવસ મનાવશે.

માયાવતીએ આ વાત ઉચ્ચારી કે તરત જ આમ આદમી પાર્ટીના અરવિંદ કેજરીવાલે પણ એને પકડી લીધી. તેમણે પણ મમરો મૂકી દીધો કે પંજાબમાં આમ આદમી પાર્ટીના નબળા પ્રદર્શન પાછળ EVM સાથે થયેલી છેડછાડ જવાબદાર છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે પંજાબમાંથી આમ આદમી પાર્ટીને સત્તાથી વંચિત રાખવા માટે ભારતીય જનતા પાર્ટી દ્વારા રચવામાં આવેલું ષડ્યંત્ર છે. તેમણે તો એવું પણ કહ્યું કે ૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલાં ભારતીય જનતા પાર્ટીના જ લાલ કૃષ્ણ અડવાણી જેવા નેતાઓએ પણ EVMની વિશ્વસનીયતા સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.

લેટેસ્ટ ન્યુઝ પ્રમાણે EVM મુર્દાબાદના બૅન્ડવૅગનમાં બંગાળનાં મુખ્ય પ્રધાન મમતા બૅનરજી પણ જોડાઈ ગયાં છે. તેમણે સુબ્રહ્મણ્યમ સ્વામીની એક જૂની વિડિયો-ક્લિપ રજૂ કરી, જેમાં સ્વામી EVMની સામે શંકાની સોય તાકતા દેખાતા હતા. મમતાએ મગનું નામ મરી પાડ્યા વિના કહ્યું કે આ બહુ ગંભીર મુદ્દો છે. એ વિશે ઑલ પાર્ટી મીટિંગ થવી જોઈએ અને એની વ્યવસ્થિત તપાસ થવી જોઈએ. પંજાબમાં પોતાની રહીસહી આબરૂ બચાવવામાં સફળ થયેલી કૉન્ગ્રેસે પણ દબાતા સૂરે કહ્યું કે અમુક પાર્ટીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા EVM સાથે છેડછાડના આક્ષેપોની ભારતીય ચૂંટણીપંચે તપાસ કરવી જોઈએ. જોકે કૉન્ગ્રેસે આ બાબતમાં દૂધ-દહીં બન્નેમાં પગ રાખ્યો છે. આ તમામ નેતાઓએ ચૂંટણીઓમાં EVMનો વપરાશ બંધ કરીને ફરી પાછો પરંપરાગત બૅલટ પેપર પદ્ધતિએથી મતદાન કરાવવાની માગણી પણ કરી.

ભારત વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી છે અને આપણે ત્યાં રજિસ્ટર્ડ વોટર્સની સંખ્યા (૨૦૧૪ની લોકસભા ચૂંટણી વખતે) ૮૧.૫ કરોડ હતી. આ આંકડો સમગ્ર યુરોપિયન યુનિયન અને અમેરિકાના વોટર્સના કુલ સરવાળા કરતાં પણ વધારે છે. આટલી મોટી ચૂંટણીપ્રક્રિયા વિશ્વના બીજા એકેય દેશમાં હાથ ધરવામાં નથી આવતી. આટલા બધા લોકો સુધી બૅલટ પેપર પહોંચાડવા માટે કેટલો કાગળ વપરાય અને એ માટે કેટલાં વૃક્ષોનું નિકંદન નીકળે એ સમજી શકાય એવી વાત છે. વળી એક વાર મતદાનની પ્રક્રિયા પૂરી થઈ ગયા પછી મતગણતરીમાં પણ દિવસો લાગી જતા હતા એ દિવસો બહુ જૂના ભૂતકાળની વાત નથી જ. અત્યારે EVM સાથે છેડછાડ થઈ હોવાના આક્ષેપો થાય છે, પરંતુ માથાભારે પાર્ટીઓ પોતાની ફેવરમાં ચૂંટણીનું પરિણામ લાવવા માટે આખેઆખા મતદાનમથક પર જ કબજો જમાવીને ધડાધડ મતો છાપવાની બૂથ-કૅપ્ચરિંગની ગુંડાગર્દીવાળી ઘટનાઓ આપણા માટે ક્યાં અજાણી વાત છે? એટલે કાગળ પર જે-તે ઉમેદવાર-પાર્ટીનાં નામ-નિશાન પર મતનો સિક્કો મારવાની પ્રક્રિયા હવે કોઈ રીતે હિતાવહ નથી.

EVMનો ટૂંકો પણ જ્વલંત ઇતિહાસ

આમ તો સમગ્ર વિશ્વમાં વોટિંગ મશીન દ્વારા સીક્રેટ વોટ આપવાની પ્રથાનો ઇતિહાસ એક સૈકા કરતાં પણ વધારે જૂનો છે. ભારતમાં ઇલેક્ટ્રૉનિક વોટિંગ મશીનની શોધ ૧૯૮૦માં એમ. બી. હનીફા નામના શોધકે કરી હતી. તેમની આ શોધ ૧૯૮૦ના ૧૫ ઑક્ટોબરના ગૅઝેટમાં ઇલેક્ટ્રૉનિકલી ઑપરેટેડ વોટ કાઉન્ટિંગ મશીનને નામે વિગતવાર છપાઈ ચૂકી છે. તેમણે અત્યારે કમ્પ્યુટર-મોબાઇલ ફોનમાં વપરાય છે એવી ઇન્ટિગ્રેટેડ સર્કિટનો ઉપયોગ કરીને વોટિંગ મશીન તૈયાર કર્યા હતાં. તેમની ડિઝાઇનોને એ વખતે તામિલનાડુનાં છ શહેરોમાં યોજાયેલાં સરકારી પ્રદર્શનોમાં આ મશીનની અંદરની સર્કિટ સહિતનાં તમામ પાસાંને પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યાં હતાં. એનાં બે વર્ષ પછી ૧૯૮૨માં કેરળના ઉત્તર પારાવુર વિધાનસભા સીટની પેટાચૂંટણી યોજાઈ ત્યારે દેશમાં સૌપ્રથમ વખત EVMનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે અમુક ચુનંદાં મતદાનમથકોએ જ એનો પ્રાયોગિક ધોરણે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે એ વખતે કાયદા પ્રમાણે કાગળના મતપત્રકની મદદથી જ વોટિંગ કરાવવાની છૂટ હતી, એટલે ૧૯૮૯માં સંસદમાં એ કાયદામાં ફેરફાર કરવાની પણ જરૂર પડી હતી. એ વખતે એટલે કે ૧૯૮૯માં ભારતીય ચૂંટણીપંચે સત્તાવાર રીતે EVMનો ભારતીય ચૂંટણીપ્રક્રિયામાં પ્રવેશ કરાવ્યો. એ વખતે ચૂંટણીપંચે ઇલેક્ટ્રૉનિક્સ કૉર્પોરેશન ઑફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ નામની જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીની મદદ લીધી હતી. એના ડિઝાઇનરોમાં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેક્નૉલૉજી-બૉમ્બેના ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ડિઝાઇન સેન્ટરના ફૅકલ્ટી મેમ્બર્સનો સમાવેશ થતો હતો.

એવરી વોટ કાઉન્ટ્સ


અત્યારે બૅલટ પેપર પદ્ધતિ તરફ પાછા ફરવાની હિમાયત કરતા પક્ષોને સજ્જડ જવાબ ૧૯૯૯ની લોકસભાની ચૂંટણી સંભાળી ચૂકેલા ભૂતપૂર્વ ઇલેક્શન કમિશનર મનોહર સિંહ ગિલે છેલ્લી લોકસભા ચૂંટણી વખતે અમેરિકન દૈનિક ‘ધ ન્યુ યૉર્ક ટાઇમ્સ’ને આપ્યો હતો. તેમના કહેવા પ્રમાણે ચ્સ્પ્નું આગમન ભારતીય ચૂંટણીપ્રક્રિયાનો સૌથી મોટો સુધારો છે. એ ચૂંટણીમાં છેલ્લી વખત પેપર બૅલટનો ઉપયોગ થયો હતો. ભારતીય ચૂંટણીઓની તમામ તડકી-છાંયડી જોઈ ચૂકેલા ગિલે કહેલું કે બૅલટ પેપરમાં રાજકીય પાર્ટીઓને સૌથી મોટો વાંધો કયા મતોને વૅલિડ ગણવા અને કયા મતોને ઇનવૅલિડ ગણવા એ મુદ્દે પડતો હતો. ધારો કે કોઈ મતદારે એક પક્ષ પર સ્પષ્ટ સિક્કો મારવાને બદલે બે અલગ-અલગ પક્ષના સિમ્બૉલ પર અધવચ્ચે સિક્કો માર્યો હોય તો એ મત બાતલ જતો હતો. આ વખતે રાજકીય પક્ષો હસ્તક્ષેપ કરીને રીકાઉન્ટિંગ એટલે કે મતોની પુન:ગણતરી કરાવવાની માગણી કરતા હતા, જેમાં દિવસોના દિવસો લાગી જતા હતા. અધૂરામાં પૂરું એ ફેરગણતરીને અંતે નવા વિવાદો ઉપસ્થિત થતા હતા. વળી આ આખી રીકાઉન્ટિંગની પ્રોસેસમાં જે જંગી સરકારી મશીનરી કામે લાગે અને લોકોના પરસેવાની કમાણીનો વિરાટ ખર્ચો થાય એની તો કોઈ પક્ષને પડી જ નહોતી. ઇલેક્ટ્રૉનિક વોટિંગ મશીન આવ્યા પછી રદબાતલ મતોનું પ્રમાણ ૧.૯૧ ટકાથી ઘટીને સીધું ૦.૦૫ ટકા પર આવી ગયું. આનું મતોની સંખ્યામાં રૂપાંતરણ કરીએ ત્યારે સમજાય કે કેટલા હજારો લોકોના મત કાઉન્ટ થવા લાગ્યા હતા.

ઇકો-ફ્રેન્ડ્લી વોટિંગ મશીન


આગળ કહ્યું એમ EVMના આગમનથી ભારતમાં હજારોની સંખ્યામાં નવાં વૃક્ષો કપાતાં પણ અટક્યાં છે. ૨૦૦૯ની લોકસભાની ચૂંટણીઓનું સુપરવિઝન કરનારા ભૂતપૂર્વ ઇલેક્શન કમિશનર નવીન ચાવલાએ આપેલી માહિતી પ્રમાણે અત્યારના મતદારોને જો પરંપરાગત પદ્ધતિએ મતપત્રકથી મતદાન કરાવવા માટે ૨,૮૨,૨૪૦ વૃક્ષો કાપવાની જરૂર પડે. કાગળના મતપત્રકનો ઉપયોગ કરનારી ૧૯૯૯ની છેલ્લી ચૂંટણીમાં ૭૭૦૦ મેટ્રિક ટન કાગળનો વપરાશ થયો હતો.


માત્ર છ વૉલ્ટની આલ્કલાઇન બૅટરીનો ઉપયોગ કરતા EVMની ભારતમાં અત્યારે ત્રીજી અદ્યતન આવૃત્તિ ચાલી રહી છે. આટલા અલ્પ પાવરથી ચાલતાં હોવાને કારણે EVMમાં કોઈ પણ પ્રકારનો વીજ કરન્ટ લાગવાનું જોખમ રહેતું નથી, છતાં રાજકીય પક્ષો અને સ્થાપિત હિતો ભોળા મતદારોને જાતભાતની રીતે ભરમાવતા રહે છે. દેખાવમાં નાનકડા પિયાનો કીર્બોડ જેવાં દેખાતાં EVM દરઅસલ બે મશીનનું એક યુનિટ હોય છે જેમાં મતદાન કરાવી રહેલા અધિકારી પાસે એક કન્ટ્રોલ યુનિટ અને એની સાથે જોડાયેલું બૅલટિંગ યુનિટ હોય છે. કન્ટ્રોલ યુનિટનો કન્ટ્રોલ ધરાવતા પ્રિસાઇડિંગ ઑફિસર કે પોલિંગ ઑફિસર પોતાના મશીનમાં બૅલટનું બટન દબાવે ત્યારે જ બૅલટિંગ યુનિટ મત સ્વીકારવા માટે ઍક્ટિવેટ થાય છે. મતકુટિરમાં ગોપનીય રીતે રહેલા બૅલટિંગ યુનિટમાં એકસાથે ૧૬ મતદારોનાં નામ, તેમના પક્ષના ચૂંટણીચિહ્નને જોઈને એની સામે આપેલું બ્લુ રંગનું બટન દબાવીને મતદાર મત આપી શકે છે. ફ્બ્વ્ખ્ એટલે કે નન ઑફ ધ અબોવ યાનિ કિ ઉપરનામાંથી એકેય નહીંના બટન સાથેના આવા ૨૪ બૅલટિંગ યુનિટને એકબીજા સાથે સમાંતરે જોડી શકાય છે. એથી જે મતવિસ્તારમાં જથ્થાબંધ ઉમેદવારો ઊભા રહ્યા હોય તે તમામનો સમાવેશ થઈ શકે છે. જોઈ ન શકતા મતદાતાઓ માટે બ્લુ બટનની બાજુમાં બ્રેઇલ લિપિમાં પણ સંકેત કોતરેલો હોય છે. એક બૅલટિંગ યુનિટમાં ૩૮૪૦ વોટ રજિસ્ટર થઈ શકે છે. EVMમાં મત અપાઈ ગયાની સાબિતીરૂપે બઝર વાગે અને વોટ રજિસ્ટર થઈ જાય. મતદાનપ્રક્રિયા શરૂ થયા પહેલાં દરેક મતદાનમથકે ચૂંટણીપ્રક્રિયામાં લાગેલા પચાસેક કર્મચારીઓ દ્વારા અભ્યાસ માટે એક મૉક યાનિ કિ નકલી વોટિંગ પણ કરાવવામાં આવે છે, જેથી EVMની વધુ એક ચકાસણી તથા મતદાનપ્રક્રિયાનો પણ અભ્યાસ થઈ જાય. દિવસભરનું મતદાન સમાપ્ત થયા બાદ મશીન લૉક થઈ જાય અને હવે મશીન વધુ એકેય વોટ સ્વીકારશે નહીં એની પણ ખાતરી કરી લેવામાં આવે. ભારતના EVM સુપર સિમ્પલ છતાં એકદમ એફિશિયન્ટ લોકભોગ્ય ટેક્નૉલૉજીનો જ્વલંત દાખલો છે. એમાં કોઈ મતદાતા એકથી વધુ વખત બટન દબાવે તો વધુ વખત વોટ અપાઈ જાય એવી પણ શક્યતાનો છેદ ઉડાડી દેવામાં આવ્યો છે. ઈવન એક બટન દબાઈ જાય એ પછી બીજા ઉમેદવારને પણ વોટ આપી શકાતો નથી. વળી આ તમામ EVM પૉલિપ્રોપિલીનના સૂટકેસ જેવા દેખાતા કેસમાં સલામત રહે છે. મતલબ કે વન પર્સન, વન વોટના ભારતીય મતપ્રક્રિયાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતનું EVM બરાબર પાલન કરે છે. ઈવન એનાથી મતગણતરીની પ્રક્રિયા પણ એટલીબધી સરળ અને ઝડપી બની ગઈ છે કે બપોર સુધીમાં તો પરિણામો ક્લિયર થઈ જાય છે અને ઘણા નેતાઓ-પક્ષોની રાજકીય કારકિર્દીનું ફીંડલું વળી જાય છે.

છેલ્લી લોકસભાની ચૂંટણીઓમાં ૧૮ લાખ EVMનો ઉપયોગ થયો હતો. અત્યારે એક EVM ભારત સરકારને સરેરાશ ૧૦,૫૦૦ રૂપિયામાં પડે છે. ૧૯૮૯-’૯૦માં પહેલી વાર EVM ઇન્ટ્રોડ્યુસ થયાં ત્યારે ચૂંટણીપંચે એને ખરીદવા માટે ૭૫ કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ કરેલો. એ વખતે લગભગ એક લાખ EVM ખરીદવામાં આવ્યાં હતાં, પરંતુ ઘણાં વર્ષ સુધી એ વાપર્યા વિનાનાં પડ્યાં રહ્યાં. આખરે ભારતના કમ્પ્ટ્રોલર અને ઑડિટર જનરલે પૂછ્યું કે EVM વાપરવાં નહોતાં તો આટલો ખર્ચો કરીને ખરીદ્યાં શા માટે? ત્યાર પછી ચૂંટણીપંચને આ EVMનો ઉપયોગ કરવાની ફરજ પડી હતી.

જોકે ૧૯૯૮માં જયલલિતા સહિતના નેતાઓએ EVMના વપરાશ સામે વાંધો ઉઠાવેલો. ૨૦૧૦માં અને ૨૦૧૨માં સુબ્રહ્મણ્યમ સ્વામીએ પિટિશનો કરીને આક્ષેપ કરેલો કે EVM ટૅમ્પર-પ્રૂફ નથી. અત્યારે પંજાબના મુખ્ય પ્રધાન બનવા જઈ રહેલા કૉન્ગ્રેસના કૅપ્ટન અમરિન્દર સિંહ ગઈ ચૂંટણીમાં હાર્યા ત્યારે તેમણે પણ EVMની વિશ્વસનીયતા સામે સવાલ ઉઠાવેલા. તે તો પોતાની સાથે કહેવાતા નિષ્ણાતોની એક ટીમ પણ લાવેલા અને દાવો કરેલો કે તેઓ EVM સાથે છેડછાડ કરી શકે છે, પરંતુ હકીકત એ છે કે EVM સાથે છેડછાડ કરીને એમાં ઇચ્છિત વોટિંગ પૅટર્ન મેળવી શકાય છે એવો કોઈ નક્કર પુરાવો મળ્યો નથી. સામાન્ય રીતે હારનારી પાર્ટીઓ આવા આક્ષેપ લગાવતી જ રહે છે. એમ છતાં ૨૦૧૪માં સુપ્રીમ ર્કોટે આદેશ કર્યો કે EVMની મદદથી વોટ આપ્યા પછી મતદારોને મત આપ્યાની કાગળની એક રિસીટ પણ મળવી જોઈએ. મોટા ભાગે ૨૦૧૯ની ચૂંટણીઓથી મતદારોને આ રીતે પેપર રિસીટ મળતી થઈ જશે.

VVPAT : વોટિંગનો દસ્તાવેજી પુરાવો

મત આપ્યાની આ રસીદ કાઢી આપતા મશીનને VVPAT એટલે કે વોટર વેરિફાઇડ પેપર ઑડિટ ટ્રેલ કહે છે. એ વાસ્તવમાં એક નાનકડું પ્રિન્ટર છે, જેને મતકુટિરમાં બૅલટ યુનિટ સાથે જોડવામાં આવે છે. મત આપ્યા પછી તરત જ VVPAT મશીનમાંથી એક નાનકડી ચબરખી નીકળે છે, જેમાં મત આપ્યાની અને મત કોને મળ્યો છે એની વિગત છાપેલી હોય છે. થોડા દિવસ પહેલાં સંપન્ન થયેલી પાંચ રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાં ગોવામાં આ VVPAT મશીનોનો ઉપયોગ થયો હતો. અત્યારે જોકે ઇલેક્શન કમિશન પાસે પૂરતી સંખ્યામાં VVPAT મશીન છે જ નહીં. અત્યારે માત્ર ૫૦ હજાર VVPAT મશીન જ ઉપલબ્ધ છે. જો ૨૦૧૯ની લોકસભાની ચૂંટણીઓમાં સમગ્ર દેશમાં આ VVPAT મશીનોને કામે લગાડવાં હશે તો ૧૫.૫૦ લાખ VVPAT યુનિટની જરૂર પડશે. એ માટે લગભગ ૩૦ મહિનાનો સમય અને ૪ હજાર કરોડ રૂપિયાની જરૂર પડશે. એનાથી થોડો વધારે કાગળ બગડશે, પરંતુ હારેલા રાજકારણીઓની તમામ શંકાઓનો છેદ ઊડી જશે. ધારો કે એ પછીયે વિવાદ થાય તો એ ચબરખીઓને ગણીને પેપર બૅલટ જેવી ગણતરી પણ કરી શકાશે.

ભારતે બનાવેલાં EVM ફુલપ્રૂફ છે એની એક સાબિતી એ પણ આપી શકાય કે આપણે એની નિકાસ પણ કરી ચૂક્યા છીએ. નેપાલ, ભુતાન, નામિબિયા અને ફિજી જેવા દેશો પોતાને ત્યાં ભારતથી મંગાવેલાં EVM દ્વારા સફળતાપૂર્વક ચૂંટણીઓ યોજી ચૂક્યા છે. અન્ય આફ્રિકન તથા એશિયને દેશોએ પણ ભારત પાસેથી EVM ખરીદવામાં રસ દાખવ્યો છે. ત્યારે વક્રતા જુઓ કે આપણા જ દેશમાં આ EVM પર ખુલ્લેઆમ સવાલો ઉઠાવવામાં આવે છે.

પસંદગી અલગ, પદ્ધતિ પણ અલગ

રસપ્રદ વાત એ છે કે અત્યારે આપણે જે સ્વરૂપનાં EVM જોઈએ છીએ એની શોધ છેક ૧૮૭૫માં બ્રિટનના કેન્ટ પરગણામાં રહેતા હેન્રી સ્પ્રેટ નામના સંશોધકે કરી હતી. તેણે એના પેટન્ટ પણ મેળવી લીધા હતા. એનાં છ વર્ષ પછી શિકાગોના ઍન્થની બેરાનેક નામના સંશોધકે કોઈ પણ સામાન્ય ચૂંટણીમાં વાપરી શકાય એવું વધુ લોકભોગ્ય વોટિંગ મશીન શોધ્યું અને એના પણ પેટન્ટ મેળવ્યા. વોટિંગ મશીનોને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે : ડૉક્યુમેન્ટ બેઝ્ડ અને નૉન-ડોક્યુમેન્ટ બેઝ્ડ વોટિંગ મશીન. પરંપરાગત બૅલટ પેપર જેવા ડૉક્યુમેન્ટ આધારિત મશીનોમાં ટેક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ થતો હોવા છતાં મતદાનનો આધાર તો કાગળ પર વ્યક્ત કરેલો અભિપ્રાય જ રહે છે. જેમ કે અમેરિકનો વોટોમૅટિક પંચ કાર્ડનો ઉપયોગ કરતા. અમેરિકન પ્રમુખની ચૂંટણીમાં પણ અમુક પ્રમાણમાં વપરાયેલી આ પદ્ધતિમાં કાગળ પર છાપેલા ઉમેદવારોના નામની સામે આપેલા છિદ્રમાં ત્યાં લટકાવવામાં આવેલી પિન દાખલ કરવાથી સર્કિટ પૂરી થાય અને વોટ નોંધાઈ જાય એવી સિસ્ટમ હતી.

નૉન-ડૉક્યુમેન્ટ બેઝ્ડ વોટિંગ મશીનમાં ડાયરેક્ટ રેકૉર્ડિંગ વોટિંગ મશીન પ્રમુખ છે. આમ તો આપણાં EVM પણ આ પ્રકારનાં જ વોટિંગ મશીન છે, પરંતુ અમેરિકા જેવા વિકસિત દેશોમાં આ મશીનોમાં ટચ-સ્ક્રીનનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. જે રીતે આપણે ATM  વાપરીએ છીએ એ જ રીતે આ મશીનોમાં સ્ક્રીન પર ઉમેદવારની માહિતી ડિસ્પ્લે થતી જાય અને મતદાતાએ પોતાની પસંદગી પ્રમાણે આગળ વધીને મત આપી દેવાનો. આપણાં EVM મેકૅનિકલ છે, કંઈક અંશે અગાઉના ફીચર ફોન જેવાં, પરંતુ ભારતમાં મોટી સંખ્યામાં નિરક્ષર અને ટેક્નૉલૉજીથી અપરિચિત લોકોની વસ્તી જોતાં આપણાં EVMની ડિઝાઇન પર્ફેક્ટ છે.

ભારતમાં ફરી પાછી પેપર બૅલટ દ્વારા વોટિંગ કરાવવાની તરફેણ કરતા લોકો અમેરિકાનો દાખલો ટાંકે છે. અમેરિકામાં આજે પણ મહદંશે પેપર બૅલટ દ્વારા વોટિંગ થાય છે. ઇલેક્ટ્રૉનિક ગૅજેટ્સનો સૌથી વધુ ઉપયોગ કરતા અમેરિકામાં પેપર બૅલટ દ્વારા વોટિંગ થાય એ એક પ્રકારનો વિરોધાભાસ છે, પરંતુ ત્યાંના લોકોને એ માફક આવી ગયું છે. વળી અમેરિકાની વસ્તી માત્ર ૩૨ કરોડ છે અને એમાંથી વોટિંગ માટે રજિસ્ટર થયેલા લોકોની સંખ્યા તો ૧૫ કરોડ જેટલી જ છે. એની સામે અમેરિકામાં નાણાં અને કુદરતી સંપત્તિ પાર વિનાની છે. ભારત જેવા ગરીબ અને પ્રચંડ વસ્તી ધરાવતા વિશાળ દેશ માટે આવો યુ-ટર્ન મારવો મૂર્ખામીભર્યું પગલું ગણાશે.

Add comment


Security code
Refresh

Joomla SEF URLs by Artio